Doğu Türkistan Kulca/Gulca’da Neler Oldu.

(05 Şubat 1997-Gulca Katliamı)

Bugünkü adı Yining olan Kulca/Gulca (Gulca “Ren geyiği”), Orta Asya’da Tien Şan (Tianjin) ve Cungar Aladağ sıradağlarının arasında yer alan İli havzasında ve İli nehrinin kuzey kenarında Urumçi-Almatı yolu üzerinde kurulmuş önemli bir ticaret merkezidir.

Bu havzasının ilk hâkimleri Wusunlar, milâttan önce III. yüzyılın başında Mete Han tarafından Büyük Hun İmparatorluğu’na bağlandı. I. Göktürk Devleti ve özellikle Batı Göktürkler döneminde bu bölge önemli olayların geçtiği bir yerdi.

Çok kanlı bir harekâtla âdeta bütün halkını ortadan kaldırarak bölgeye hâkim olan ve buraya kalıcı bir biçimde yerleşen Çinliler 1762’de Ning-yuan-chen adı altında Kulca şehrini, iki yıl kadar sonra da bunun güneybatısına Çin Türkistanı bölgesinin idare merkezi olmak üzere Hoi-yuan-chen’i (Büyük Kulca / Yeni Kulca) kurdular.

Kulca yeni yerleşimlerle, özellikle 1765’te Kalmuklar’dan kaçarak Kaşgarya’dan gelen göçmenlerin bölgeye yerleşmesiyle gelişti. Yeni yerleşen Müslüman Türkler Tarançiler (ziraatçılar) diye adlandırıldı. Yine XVIII. yüzyılda bölgeye Çince konuşan ve muhtemelen Çinliler’le Uygurlar’ın karışmasından oluşan Müslüman Dunganlar geldi. Daha sonra bu bölgede tekrar Çin hâkimiyeti tesis edildi ve burası 1882 yılından başlayarak Sinkiang (Sincan: “yeni dominyon”) adı altında merkezi Urumçi olan bir eyalet haline getirildi.

Urumçi’nin merkez olmasının ardından bir süre ikinci planda kalan Kulca, Çarlık Rusyası’nın yıkılmasından sonra bölgeye yönelen Müslüman Kazan Türkleri’nin göçünden etkilendi ve nüfusu hızla arttı. Eylül 1949’da yeni rejim ve Urumçi yetkilileri Pekin’de komünist idarecilerle görüşmelere başladılar.

Çeşitli aşamaların ardından 1955’te Sinkiang Uygur Özerk Bölgesi’nin kurulduğu açıklandı. Gulca bu özerk bölgenin içinde kaldı. Günümüzde Gulca, Çin Halk Cumhuriyeti’nin Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde (Doğu Türkistan’da) bir şehirdir.

Doğu Türkistan'ın önemli bir ticaret merkezi olup, nüfusu yaklaşık 200.000 civarındadır. Bu bölgede, İslam ve diğer dini grupların yaşadığı bir coğrafyaya sahiptir. Gulca, tarihsel olarak Uygur Türklerinin önemli bir merkezi olarak bilinir ve bu nedenle Çin yönetiminin kontrolü altında olan bir bölgedir. 05 Şubat 1997'de yaşanan olaylar, bu bölgedeki Müslümanların dini ve kültürel haklarını etkileyen önemli bir olay olarak hafızalara geçmiştir.

Gulca Olayı veya Gulca Katliamı 05 Şubat 1997 tarihinde Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ne bağlı Gulca kentinde yaşanan protesto gösterileridir.

05 Şubat 1997 tarihinde Gulca’da yaşanan olaylar, Uygurların kültürel kimlikleri ve dini yaşantıları üzerindeki artan baskılara tepki olarak başlayan barışçıl gösterilerin Çin polisinin şiddet kullanmasıyla bastırılması sonucunda bir katliama dönüşmüştür.

Çin hükümeti, Uygur kültürel meclislerini resmiyet tanımasının ardından bu meşrepleri yasa dışı ilan etmiştir. Bu durum, sosyal problemlerle mücadelede önemli bir rol oynayan meşreplerin yasaklanmasına ve Uygur toplumunda huzursuzluğa neden olmuştur.

Gösteriler, Ramazan ayında Kadir Gecesi münasebetiyle düzenlenen bir meşrep toplantısına katılan Müslüman gençlerin tutuklanmasını protesto etmek amacıyla başlamıştır. Ancak gösteriler, güvenlik güçlerinin rastgele ateş açması sonucu şiddetlenmiş ve olaylar kontrolsüz bir şekilde yayılmıştır.

Dünya Uygur Kurultayı’na göre, 05 Şubat ve sonraki günlerde en az 100 Uygur Türkü öldürülmüş, yüzlercesi yaralanmış ve binlerce kişi gözaltına alınmıştır. Bağımsız kaynaklar, gözaltına alınan gençlerin kötü muameleye maruz kalarak öldürüldüğünü belirtmiştir. Uluslararası Af Örgütü, 200’den fazla Uygur’un göstermelik mahkemelerde ölüm cezasına çarptırıldığını ve 90 Uygur’un müebbet hapse mahkûm edildiğini bildirmiştir.

Çin hükümeti, Gulca’da yaşanan olayların bağımsız kişi ya da kurumlar tarafından incelenmesine izin vermemiş ve bölgeye büyük bir askeri güç sevk etmiştir. Olayların üzerinden 29 yıl geçmesine rağmen, Çin hükümeti günümüzde bile Gulca olaylarının bağımsız bir şekilde araştırılmasına izin vermemektedir. Bu durum, olayların doğru bir şekilde ortaya çıkarılmasını ve sorumluların adalet önüne çıkarılmasını engellemektedir.

Sonuç olarak Gulca Katliamı, hafızalarımıza bırakılmış bir emanettir. Bu emanetin yükü, yalnızca Doğu Türkistan Uygur Türklerinin değil; adalet, vicdan ve insanlık iddiası taşıyan herkesin omuzlarındadır. Hatırlamak, burada bir tercih değil; ahlâkî bir zorunluluktur

Yararlanılan Kaynaklar: https://tr.wikipedia.org/, https://doguturkistan.dijitalhafiza.com/, https://www.dtv.org.tr/, https://www.doguturkistan.org/, https://www.yenihaberden.com/, https://islamansiklopedisi.org.tr/, https://www.bing.com/.

Ali Yurtseven

05.02.2026