Türk ve Dünya Edebiyatında Nükte

Araştırma Haber Yazısı – Güven Albayrak

Nüktenin Tanımı ve Kökeni

• Kökeni: Arapça nukta kökünden gelir; “ince anlam, zarif söz, şaka” demektir.

• Batı karşılığı: Epigram (Yunanca epigramma – yazıt) olarak bilinir.

• İşlevi: Düşündürücü, zekice kurulmuş, kısa ve etkili sözlerdir. Hem mizah hem eleştiri taşır.

Türk Edebiyatında Nükte

Divan Şiiri

• Fuzûlî, Bâkî, Nef’î: Beyitlerinde nükteli söyleyiş, rakipleri hicvetme ve zekâyı sergileme aracı olmuştur.

• Şairlik ölçütü: Divan şairi, “nükte bilen” olarak değerlendirilirdi; sözün değeri nüktede aranırdı.

Tanzimat ve Servet-i Fünun

• Süleyman Nazif: Hazırcevaplığı ve nükteleriyle tanınmış, dönemin toplumsal eleştirisini zarif bir dille aktarmıştır.

• Namık Kemal ve Ziya Paşa: Nükteli ifadelerle siyasal ve toplumsal eleştirilerini güçlendirmiştir.

Cumhuriyet Dönemi

• Aziz Nesin: Günlük hayatın absürtlüğünü mizah ve nükteyle birleştirmiştir.

• Cemal Süreya: İkinci Yeni şiirinde ironiyi ve nükteli söyleyişi poetik bir araç haline getirmiştir.

• Tanpınar:Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanında bürokratik absürtlüğü nükteli bir üslupla işler.

Dünya Edebiyatında Nükte

Antik Çağ

• Aristophanes: Komedilerinde toplumsal eleştiriyi nükteli diyaloglarla sunmuştur.

• Epigram geleneği: Eski Yunan’da kısa yazıtlar, nükteli sözlerin ilk örnekleridir.

Rönesans ve Klasik Dönem

• Shakespeare:Hamlet ve diğer oyunlarında ironik diyaloglarla dramatik gücü artırmıştır.

• Cervantes:Don Kişot’ta mizah ve nükteyi toplumsal eleştirinin temel aracı yapmıştır.

Modern Dönem

• Oscar Wilde: Aforizmaları ve oyunlarıyla nüktenin modern temsilcisi.

• Mark Twain: Amerikan toplumunu nükteli bir üslupla eleştirmiştir.

• Voltaire: Fransız Aydınlanması’nda ironiyi ve nükteli ifadeyi felsefi bir silah olarak kullanmıştır.

Nüktenin İşlevleri

• Toplumsal eleştiri: Osmanlı’da padişah ve vezirleri hicvetmekten modern dönemde bürokrasi ve siyaseti eleştirmeye kadar geniş bir alan.

• Estetik incelik: Okuru güldürürken düşündürür, edebiyatın zarif yüzünü gösterir.

• Okurla bağ: Nükteli cümle, okuru pasif olmaktan çıkarır; sorgulamaya ve gülümsemeye davet eder.

Nükte'ye Örnekler:

Sözüm odur ki, sözümden incinirlerse beyler,
Benim sözüm kılıçtır, keser eğriyi, doğruyu.
Nükteyle söylerim, güler gibi görünürüm,
Ama güldüğüm yerde gizli bir yara açılır.

Nef’î’den hiciv üslubu

Nice sultanları tahttan indirdi,
Nicesinin gül benzini soldurdu,
Nicelerin gelmez yola gönderdi,
Bir ayrılık, bir yoksulluk, bir ölüm.

Karacaoğlan

Açıklama

• Nef’î: Hiciv ustası olarak nükteli beyitleriyle tanınır; sözlerinde hem zekâ hem eleştiri vardır.

• Karacaoğlan: Halk şiirinde nükteli söyleyişin en güçlü temsilcilerindendir; hayatın acı gerçeklerini ince bir mizahla dile getirir.

Modern Türk Şiirinde Nükte Örnekleri

Cemal Süreya

Cemal Süreya, kısa ve çarpıcı dizeleriyle nüktenin modern temsilcilerindendir. Örnek:

Şimdi sen kalkıp gidiyorsun.
Gidiyorsun işte,
Ama biliyorum ki bir gün geri döneceksin.
Çünkü gidişlerin hep dönüşlüdür senin.

Orhan Veli Kanık

Garip akımının öncüsü Orhan Veli, gündelik hayatı nükteli bir üslupla şiire taşımıştır. Örnek:

Bedava yaşıyoruz, bedava;
Hava bedava, bulut bedava;
Dere tepe bedava;
Yağmur çamur bedava.

Edip Cansever

Modern Türk şiirinde ironiyi derinlikli bir şekilde kullanan şairlerden biridir. Örnek:

Mendilimde kan sesleri var.
Ama senin yüzünden değil,
Çünkü sen hiç kanamadın.
Sen sadece gülümseyip geçtin.

Dünya Şiirinde Nükte Örnekleri

Oscar Wilde

Wilde, aforizmalarıyla tanınsa da şiirlerinde de nükteyi sıkça kullanır. Örnek: “Experience is the name everyone gives to their mistakes.” Bu kısa dizeler, ironik bir nükteyle hayatın gerçeklerini dile getirir.

T.S. Eliot

Modernist şiirde ironiyi ve nükteli ifadeyi yoğun biçimde kullanan bir isimdir. Örnek:The Love Song of J. Alfred Prufrock’ta:

Sonuç

Nükte, edebiyatın ince gülüşüdür. Türk edebiyatında divan şairlerinden Aziz Nesin’e, Cemal Süreya’dan Tanpınar’a uzanan bir çizgide; dünya edebiyatında Shakespeare’den Oscar Wilde’a kadar geniş bir yelpazede karşımıza çıkar. Hem estetik bir incelik hem de toplumsal eleştirinin güçlü bir aracı olarak nükte, edebiyatın evrensel dilidir.

Güven Albayrak – Edebiyat Magazin Gazetesi

Kaynaklar

Hüseyin Gönel, Nükte ve Nüktenin Aracı Olan Edebî Sanatlar Edebiyat Sanat Akademisi, Nükte Nedir Örneklerle Vikipedi, Nükte DergiPark, Süleyman Nazif’te Nükte ve Hazırcevaplık